نگاهی به سیره تبلیغی مرحوم علامه ملا احمد نراقی رحمه الله
23 بازدید
موضوع: تبلیغ

نگاهی به سیره تبلیغی مرحوم  علامه ملا احمد نراقی رحمه الله
 علی محمّد مظفّری
مختصری از زندگینامه
علامه حاج ملا احمد نراقی(ره) معروف به فاضل نراقی، فرزند محقق بزرگ، حاج ملا محمدمهدی نراقی(ره)، به نقل مشهور در 14 جمادی الثانی 1185ق مطابق با 1150ش در عصر کریم خان زند، در شهر نراق (70 کیلومتری کاشان) متولد گردید.[1]

وی دروس مقدمات و سطح را نزد پدر سپری کرد و از همان ابتدا با استعداد قوی و ذهن پویا مدارج علمی را به سرعت پشت سر گذاشت و مدتی نیز به تدریس «مطوّل» و «معالم» پرداخت. در سال 1205ق، در حالی که 20 ساله بود، جهت زیارت و تکمیل دروس عالیه، همراه با پدر عازم عتبات عالیات شد و در حلقه درسی استادالکل[2]علامه وحید بهبهانی (م 1205ق) حضور یافت و بعد از وفات ایشان، در درس مرحوم میرزا محمدمهدی شهرستانی(م1216ق) و صاحب ریاض، سید علی طباطبایی کربلایی (م 1231ق) حضور یافت و در نجف اشرف نیز در محضر علامه سیدمهدی بحرالعلوم (م 1212ق) و شیخ محمد جعفر نجفی، معروف به کاشف الغطاء (م 1228ق) تلمّذ نمود.[3]

ملا احمد در جوانی ملکه اجتهاد را کسب نمود ومانند پدر جامع فنون و علوم عقلی و نقلی و صاحب فتوا و مرجع بوده و مرحوم مدرس تبریزی[4]در بُعد نقل روایت نام وی را در سلسله مشایخ الاجازه روایی آورده است: «اکثر مشایخ اجازات مرحوم نراقی از جمله استادان وی هستند، از جمله پدرش، علامه بحر العلوم، شیخ جعفر نجفی و میرزا محمدمهدی شهرستانی. مرحوم نراقی به واسطه پدرش از شیخ یوسف بحرانی[5](۱۱۸۶ق)، ملا محمد رفیع گیلانی و از محمدباقر مجلسی(ره) روایت می‌نماید.»

ملا احمد در سال 1209ق به علت وفات پدر بزرگوارشان به کاشان هجرت نمود و مرجعیت و اداره حوزه علمیه و همچنین مسئولیت خطیر تبلیغ دین را عهده‌دار گردید و سرانجام در 23 ربیع الثانی 1245ق بر اثر وبای عمومی در زادگاه خود نراق، ندای حق را لبیک گفت. پیکر مطهّر ایشان را به نجف اشرف انتقال داده و در صحن مطهر امیرالمؤمنین(علیه السلام)، نزدیک ایوان بزرگی که در ضلع شمالي[6]حرم واقع است، در کنار قبر پدر بزرگوارش به خاک سپردند.

نراقی از منظر دیگران

مرحوم نراقی(ره) در بین علمای قرون اخیر[7]از جایگاه والایی برخوردار است و در علوم مختلف فقه، اصول، حدیث، رجال، درایه، ریاضیات، نجوم، حکمت، کلام، اخلاق، فلسفه، ادبیات، شعر و اکثر علوم عقلی و نقلی سرآمد علمای عصر خود بودند.

مرحوم حاج شیخ عباس قمی[8]در کتاب «فوائد الرضویه» در شأن ایشان چنین می‌نویسد: «ملا احمد، فرزند ملا مهدی نراقی، عالم عابد، فقیه، شاعر، ادیب، سراج وهّاج، بحر دریای خروشان، فحل الفحول و افتخار اهل منقول و معقول، عالم ربّانی و همان کسی که سزاوار است که در مورد ایشان گفته شود که استاد شیخ انصاری بودند. کتب ارزشمند متعددی نوشته‌اند.»
علامه سید محسن امین عاملی[9]در توصیف مرحوم نراقی(ره) آورده: «عالم فاضل، جامع اکثر علوم، مخصوصاً در اصول و فقه و ریاضیات و شاعر بلیغ در فارسی بود.»[10]

همچنین مرحوم ملا حبیب الله کاشانی[11]در «لباب الالقاب» فرموده است: «فاضل حاج احمد نراقی، فرزند محقق نراقی بودند و همانند پدر از مشاهیر علمای اسلام و فقهای اعلام بوده؛ بلکه اعلم، افقه، افضل، و اتقن آنها در عصر خودش و مشهورترین آنها در زمان خود بود.»

مقام معظم رهبری(حفظه الله) ضمن تبیین مجهول القدر بودن علمای اسلام، به ویژه علمای شیعه از جمله مرحوم نراقی(پدر و پسر) می‌فرماید: «من یک وقت در مورد این پدر و پسر فکر می‌کردم؛ چون ما از بچگی با نام مرحوم ملا احمد نراقی، به مناسبت خزائن نراقی،[12]آشنا بوديم. اینها یک وضع عجیبی دارند! اینها نقطه وصل داستان و مکتب مرحوم وحید بهبهانی و نجف، با شیخ انصاری و مکتب بعدی فقاهت ـ که تا امروز ادامه پیدا کرده است ـ می‌باشند. این پدر و پسر، هر دو شاگرد وحید بهبهانی هستند؛ هم مرحوم ملامهدی جزء تلامذه وحید بهبهانی و هم‌دوره با آن بزرگانی است که بودند ـ شیخ جعفر کاشف‌الغطاء و امثاله ـ هم مرحوم ملا احمد نراقی.»[13]

علامه حسن زاده آملی(حفظه الله) نیز در تصحیح و مقدمه بر کتاب «انیس الموحدین» مرحوم محقق نراقی، با برخی تعابیر از جمله: «نابغه دهر و جامع کلیه فنون و علوم، دایره المعارف ناطق و...» از آن مرحوم به عنوان نوادر روزگار و اکابر علمای اسلام یاد کرده و می‌فرماید: «وقتی در محضر مبارک حضرت استاد علامه طباطبایی(ره) تشرف داشتم که از نراقیان سخن به میان آمد، فرمودند: نراقیان هر دو از علمای بزرگ اسلام و ناشناخته‌اند.»[14]

در مقدمه کتاب «معراج السعاده»[15]آمده است: «فقيه بزرگ شيعه،‏ مرحوم آیت الله سيد محمدكاظم طباطبایی يزدى(ره) (صاحب عروةالوثقی) هميشه سه كتاب مهم فقهى نزدش عزيز و مورد مراجعه بوده كه يكى از آنها کتاب «مستند الشیعه»[16]مرحوم ملا احمد نراقی بوده است.»[17]

اگرچه قلم در بیان عظمت و تمام زوایای شخصیتی این شخصیت بزرگ جهان اسلام و تشیع در قالب یک مقاله و یا حتی یک سری کتاب قاصر است؛ اما در این مقاله صرفاً به معرفی بخشی از سیره تبلیغی ایشان می‌پردازیم:
1. تحصیل کوتاه مدت
با تأمّل در آثار و زندگینامه مرحوم فاضل نراقی(ره) به وضوح مشاهده می‌گردد که دوران علم‌آموزی ایشان عمیق، مفید، کارآمد، کاربردی؛ اما در دوره‌ای کوتاه بوده که عمده آن نزد مرحوم پدرشان تحقّق یافته است؛ برخلاف نظر برخی که طولانی بودن مدت تحصیل، به ویژه در دروس عالیه و کثرت تلمّذ در محضر اساتید را فی نفسه موجب فضل، علمیّت و ملا بودن طلبه دانسته‌اند.
ایشان از جمله علمایی بود که در دوره کوتاهی به تهذیب نفس و کسب درجه اعلای علمی و اجتهاد دست یافت و به آیه مبارکه: ]فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُون[[18]جامه عمل پوشاند و پس از پشت سر گذاشتن مراحل تحصیل، بلافاصله به شهر و دیار خود بازگشت و وارد جایگاه اصلی خود؛ یعنی عرصه مقدس تبلیغ دین گردید و با تمام وجود خود را وقف این رسالت مقدس نمود؛ چراکه ماهیت طلبگی چیزی جز فهم، عمل و ابلاغ معارف اسلام نمی‌باشد.
2. تحقیق و فعالیت علمی در خدمت تبلیغ
‏از عمده آسیب‌های اساسی و فراگیر برخی مبلّغان در رسالت مقدس تبلیغی، دور شدن از فضای علم و تحقیق می‌باشد. عقل سلیم حکم به وجوب ملازمه بین تبلیغ و وجوب مقدمات آن (تحصیل) می‌نماید، لذا تحقیق و تولید علم از ملزومات اساسی در هر تبلیغ موفق و اثرگذار می‌باشد.
فیش‌نویسی و به تعبیر پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله)که فرمود: «قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَابَة؛[19] علم را با نوشتن در بند کشید!» در بند کشیدن علم، از دیگر رموز موفقیت در تبلیغ است که استمرار آن در طول تحصیل همراه با دقت‌های علمی و تحقیقی، اشرافیت علمی و محتوای غنی تبلیغی را برای روحانی به همراه داشته و مجرایی برای ورود مبلغ به عرصه تألیف و تحقیق تخصّصی می‌باشد.
ممکن است در بین مبلغین، برخی عملکرد علمی - پژوهشی را در تعارض با امر مقدس تبلیغ دانسته، امکان توأم بودن آن دو را نفی نمایند و به اشتباه تبلیغ و تحقیق را اموری متمایز از هم و متعارض بدانند. در پاسخی اجمالی به همین حد اکتفا می‌کنیم که: «ادلّ الدلیل علی امکانه وقوعه؛ بالاترین دلیل بر امکان وجود یک چیز، واقع شدن آن است.» از جمله مرحوم نراقی(ره) محقّقی بود که دغدغه تبلیغ و نصرت دین خدا در او جوشش نمود، و لذا با رویکردی تبلیغی و کاربردی به فهم عمیق و دقیق از علوم و معارف ناب اسلامی متداول حوزه دست یافت و سرآمد علمای زمان خود گردید و توانست آثار علمی فراوان و گران‌سنگی تألیف نماید.
3. تبلیغ با تألیف
قلم خوب همراه با بصیرت، معرفت و اخلاص، از جمله هنرهای مهم اکتسابی در تبلیغ و نصرت دین الهی است که تألیفات مفید و کارآمد در علوم اسلامی از جمله آثار آن می‌باشد. با عنایت به امکانات محدود و مشکلات فراوان در عصر قاجار، مرحوم نراقی(ره) با پشتکار و دغدغه تبلیغ و یاری دین خدا، تمام سختی‌ها را تحمل نمود و آثار تألیفی فراوانی را بر جای گذاشت.
کتاب وزین «معراج السعادة» یکی از شاهکارهای مرحوم نراقی(ره) در باب مسائل علم اخلاق است که مرحوم آیت الله العظمی بهجت(ره) در معرفی برنامه سیر و سلوک چنین توصیه می‌فرموده‌اند که: «روزانه نصف صفحه از کتاب شریف معراج السعادة را بخوانید و بدان عمل کنید!»[20]و اکنون نیز این کتاب به عنوان کتابی مرجع در علم اخلاق مطرح می‌باشد.
مرحوم نراقی(ره) به دلیل جامعیت در علوم - که اجمالاً بیان گردید - کتب و رسائل مختلفی نگاشت که برخی از مهم‌ترین آنها عبارتند از:
الف) در فقه:
1. مستند الشيعةفي أحكام الشريعة؛
2. عوائد الأيام؛
3. الرسالةالعملية؛
4. الرسائل و المسائل؛
5. الحاشيةعلى الروضةالبهية؛
6. رسالةالرضاع؛
7. رسالةفي منجزات المريض؛
8. أسرار الحج؛
9. القضاء و الشهادات؛
10. الأطعمةو الأشربة؛
11. مناسك الحج؛
12. وسيلة النجاة؛
13.هداية الشيعة؛
14. تذكرةالأحباب؛
ب) در اصول فقه:
1. اجتماع امر و نهى؛
2. أساس الأحكام في تنقيح عمدةمسائل الأصول بالأحكام؛
3. تنقيح الاصول في شرح التجريد؛
4. حجيّة المظنة؛
5. عين الأصول؛
6. مفتاح الأحكام في أصول الفقه يا مفتاح الأصول؛
7. مناهج الأحكام في أصول الفقه يا مناهج الأصول؛
ج) در دیگر علوم:
1. معراج السعادة؛
2. الخزائن (کشکول)؛
3. مثنوى مشهور طاقديس؛
4. سيف الأمةو برهان الملة؛
5. شرح محصل الهيئة؛
6. ديوان صفايى نراقى؛
7. شرح حديث جسد الميت؛
8. جامع المواعظ؛
9. چهار صفر؛
10. دیوان غزلیات نراقی و....
با عنایت به نیاز شدید تبلیغی در عرصه‌های مختلف، مبلّغ باید علاوه بر تأمین مواد تبلیغی برای خود، همواره به تحقیق و دقت عمیق و دقیق و تولید علم اشتغال داشته باشد و این طور نباشد که صرفاً از تألیفات علمای قبل ارتزاق نماید؛ چراکه:  
دگران کاشتند و ما خوردیم
ما بکاریم تا دگران بخورند[21]

4. تبلیغ و مقتضیات زمان

با تأمل در کلام امام صادق(علیه السلام)که می‏‌فرماید: «الْعَالِمُ‏ بِزَمَانِهِ‏ لَا تَهْجُمُ عَلَيْهِ اللَّوَابِسُ؛[22] هر کس که به زمان خویش آگاهی و بصیرت داشته باشد، دچار هجوم امور مشتبه نمی‌شود.» چه بسا در ادوار مختلف تاریخ ضربات شدیدی در اثر بی‌بصیرتی بر پیکره اسلام عزیز وارد گردیده است. یکی از ملزومات اساسی مبلغ در هدایتگری و تبلیغ اسلام، اشراف کامل بر مقتضیات عصر خویش می‌باشد. در زمان فتحعلی شاه قاجار (معاصر با ملا احمد نراقی) علاوه بر مصادف بودن با جنگ‌های ایران و روس، چهار خطر انحرافی مهم، تشیع و حوزه‌های علمیه را تهدید می‌کرد که عبارت بودند از:
1. صوفی گری؛  2. شیخیه؛  3. اخباریون؛ 4. شبهه‌افکنی برخی از مبلّغان مسیحی.
فتحعلی شاه نیز در ابتدای حکومت به حمایت از دین برخاست و تلاش زیادی در جهت برقراری روابط حسنه با عالمان دین داشت تا جایی که می‌گفت: «سلطنت ما به نیابت از مجتهدین عهد و ما را به سعادت ائمه هادین مهتدین سعی و جهد است.»[23]که البته اینها تظاهر به دینداری و با هدف ایجاد مقبولیت و منافع شخصی بود.

مرحوم نراقی در چنین شرایطی در برابر حکومتی به ظاهر مذهبی قرار گرفت و بصیرت وی چنین اقتضا نمود که در برابر آن موضع‌گیری ننماید و از این فرصت در جهت تثبیت و نشر فرهنگ تشیع بهره گیرد. ایشان به نقد اندیشه‌ها و دیدگاه‌های فرقه‌های انحرافی مذکور پرداخت و به مبارزه جدی با آنان برآمد که در برخی از تعابیر، از صوفیان به «ملحدانی گمراه» یاد می‌کند و در دیوان شعر خود (طاقدیس) می‌گوید:
هیچ دانی چیست صوفی مشربی
ملحدی، بنگی، مباحی مذهبی
قید شرع از دوش خود افکنده‌ای
کهنه انبانی ز کفر آکنده‌ای
من ندانم چیست این صوفی‌گری
که سراسر حقه است چون بنگری
از دیگر فعالیت‌های تبلیغی مرحوم نراقی، نزدیک شدن به شاه (متظاهر به مذهب) و تألیف توضیح المسائلی به نام «وسیله النجاة»[24]بود که شخص فتحعلی شاه درخواست کرده بود و در مقدمه کتاب مستند الشیعه[25]می‌‏نویسد: «وسيلة النّجاة رسالتان كبيرة و صغيرة و هما فتوائيتان عمليّتان فارسيّتان الكبيرة في مجلّدين و أورد فيها الضروريّات في الأعمال؛ وسیله النجاه دو رساله بزرگ و کوچک است که در فتاوای عملیه فارسی در دو جلد بزرگ است که در آن ضروریات اعمال ذکر شده است.‏»

مرحوم نراقی(ره) در جهت خدمت به مبانی اسلام و تشیع، به تألیف رساله‌‏ای دیگر به نام «سیف الامّة و برهان الملّة» در ردّ شبهات مسیحیت علیه اسلام و مبانی آن پرداخت. از جمله عناصر مکار انگلیسی به نام «هنری مارتین»[26]در سال 1226ق با حمایت «گور اوزلی» سفیر انگلیس در ایران،وارد ایران گردید و با اینکه مسیحی بود، تظاهر به پذیرش اسلام نمود و خود را یوسف نامید و در مدارس علمیه شیراز به تحصیل علوم دینی پرداخت. مارتین در حدود 11 ماه اقامتی که در شیراز داشت، به تصحیح و ترجمه فارسی کتاب «عهد جدید»[27]به زبانی شیوا و روان مبادرت نمود و از بالاترین تخصص‌های منافقانه او شبهه افکنی و ایجاد شک و تردید در اعتقادات مسلمین بود، تا جایی که او در نظریاتش اسلام را دین خون و شمشیر و خشونت معرفی کرد و در کتابی به نام «میزان الحق» به حقانیت مسیحیت و نفی وحی و رسالت تصریح کرده است.
علمای فراوانی از جمله ملا علی نوری، محمد علی بهبهانی، سید محمد کربلایی و دیگران رساله‌هایی در مقابله با او و انحرافات و شبهاتش تدوین نمودند که یکی از معروف‌ترین و متقن‌ترین رسالات در این زمینه نوشته فوق الذکر مرحوم نراقی(ره) می‌باشد.
ایشان برای آشنایی کامل با اندیشه‌های یهود و نصارا و فهم صحیح از محتوای «عهد عتیق» و «عهد جدید» گروهی از زبان‌دانان و علمای اهل کتاب را گرد آورد و با کمک آنان هم با زبان عبری آشنا شد و هم به رموز اندیشه‌های آنان در کتاب مقدسشان پی برد و برای فهم اصطلاحات دشوار این کتب، به مخزن کتاب‌های «ملاموشه» یهودی دست یافت[28]و سپس با رساله خود تمام افکار و شبهات هنری مارتین مسیحی را پاسخ داد و خدمت بزرگی را به اسلام عرضه نمود.

5. هنر و خلاقیت

از دیگر ویژگی‌های مرحوم نراقی(ره) هنرها و خلاقیت خاص ایشان بوده که بازی با اعداد در قالب معما،[29]پیدا کردن انگشتر با محاسبات ریاضی،[30]تسلط بر زبان عبری، نوآوری در طرح مسئله ولایت فقیه و... از جمله آنها می‌باشد.
در نقلی مشهور، کارخانه روغن‌کشی عصارخان، واقع در محله سفلی در نراق، از دیگر ابتکارات علامه بوده که با تمسک بر ریاضیات، هندسه، معماری و به کارگیری قوانین خاص فیزیکی[31]در این محل از دانه‌های روغنی مانند پنبه دانه، کرچک، کنجد و... روغن استخراج شده و با عنوان روغن چراغ مورد مصرف مردم قرار می‌گرفت و حتی تا منطقه کاشان را نیز پوشش می‌داد که جایگزین مناسبی برای نفت و مشتقات آن بود.
مرحوم نراقی(ره) علاوه بر بُعد اخلاقی و اجتهاد در بیش‌تر علوم عقلی و نقلی، دارای ذوق سلیم ادبی و هنری منحصربه‌فردی بود که دیوان «مثنوی طاقدیس» شامل اشعار زیبا و حکمت‌آمیز ایشان می‌باشد.
6. دیانت سیاسی و سیاست دینی
از جمله برجستگی‌های سیره تبلیغی مرحوم نراقی(ره) تبیین همسانی دین و سیاست در تبلیغ و شئونات مختلف زندگی ایشان می‌باشد. معنای سیاست: «السِّيَاسَة و هو القيام على الشي‏ء بما يصلحه؛‏[32] اقدام به هر کاری بر اساس مصلحت باشد.» است که ارسطو در کتاب سیاست خود، انسان را طبیعتاً یک حیوان سیاسی می‌داند.
امام سجاد(علیه السلام)در «رساله حقوق» می‌فرماید: «ثُمَّ‏ حَقُّ‏ سَائِسِكَ‏ بِالمُلكِ، وَ كُلُّ‏ سَائِسِ‏ اِمَامٍ»؛ که در این روایت «سائس» یا همان سیاستمدار، با امام مساوی معرفی می‏شود، لذا معصومین(علیهم السلام) بهترین سیاستمداران عالم بودند، همانطور که در «زیارت جامعه کبیره» از لسان امام هادی(علیه السلام)آمده است: «السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ بَيْتِ النُّبُوَّة…وَ سَاسَةَ الْعِبَاد.»[33]مرحوم نراقی(ره) نیز سیاست را عین دیانت و دیانت را نیز عین سیاست[34]دانسته، رویکرد تبلیغی خود را در این راستا استوار می‌نمود.
ایشان در جنگ ایران و روسیه همراه با فقهای بزرگی چون: کاشف الغطاء، سید علی طباطبایی اصفهانی، میرزا ابوالقاسم قمی، میر محمد حسین خاتون آبادی (امام جمعه وقت اصفهان 1233ق) و دیگر بزرگان، فتوای جهاد علیه روسیه را صادر فرمود[35]و کفن پوش وارد میدان جنگ گردید که در نهایت به پذیرش دو عهدنامه ننگین «گلستان» و «ترکمنچای» منجر گردیده بود. شیخ انصاری(ره) شاگرد ایشان، در احوالات مرحوم نراقی(ره) می‌گوید: «استاد ما ملا احمد نراقی، هر وقت از جنگ قفقاز سخن به میان می‌آمد، گریه می‌کرد.»[36]

مسئله ولایت فقیه که از آغاز اجتهاد در کتاب‌های فقهی راه پیدا کرد، با کمال تأسف به هنگام تنظیم و تبویب باب‌های فقهی، باب خاصی به این موضوع مهم و حیاتی اختصاص نیافت و فقیهان در بحبوحه کتاب‌های فقهی خود و در باب‌های گوناگون، هر جا که اجرای حکمی منوط به اذن حاکم بوده، از ولایت فقیه بحث کرده‌اند؛[37] اما مرحوم نراقی(ره) جزء اولین فقهایی است که رساله مستقلی که در این باب تألیف نمود که پس از ایشان در فقه سیاسی شیعه تحولی عظیم پدید آمد.
مرحوم نراقی(ره) در کتاب عوائد الایام - که شامل 88 عائده فقهی می‌باشد –عائده 54 را به بحث ولایت فقیه و مسائل پیرامون آن اختصاص داده و با ادله عقلی، نقلی و اجماع مفصلاً به تبیین آن پرداخته است.
7. تربیت شاگرد
ایشان شاگردان فراوانی را به جهان اسلام و تشیع تقدیم نموده‌اند که شیخ مرتضی انصاری(ره) صاحب «مکاسب» و مرحوم میرزای قمی(ره) از شاگردان شاخص وی می‌باشند. نام برخی دیگر از آنان عبارت است از آیات عظام: سید محمد شفیع جاپلقی (بروجردی)، محمدعلی آرانی کاشانی، ملا محمدحسن جاسبی، محمدباقر هزار جریپی، محمد نراقی معروف به عبدالصائب، ملا احمد نطنزی، میرزا حبیب الله کاشانی معروف به میرزا بابا، حاج سید محمدتقی پشت مشهدی، محمدمهدی نراقی (برادر ملا احمد) معروف به آقا بزرگ، حاج محمد کزّازی، مولی غلامرضا کاشانی و...


پی‌نوشت :

[1]. در بیان تاریخ تولد ایشان اختلاف است. برخی مانند صاحب اعیان الشیعه، مرحوم سیدمحسن امین، و شیخ انصاری، تولد ایشان را بین سال‌های 1185 و 1186 برشمرده‌اند و برخی مانند صاحب الذریعه (مرحوم آغا بزرگ تهرانی) تولد ایشان را 1186ق دانسته؛ اما مشهور مورخان 1185ق ثبت کرده‌اند که ملا حبیب الله کاشانی در کباب الالقاب ص 96 تصریح می‌کند که دستخط مرحوم نراقی را در مورد تاریخ تولدش به همین نحو دیده است.

[2]. مرحوم علامه محمد باقر بهبهانی(ره) ملقب به علامه وحید بهبهانی، مشهور به استاد الکل فی الکل.

[3]. عواید الایام، ملا احمد نراقی، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1375ش، ص 36.

[4]. ریحانة الادب، میرزا محمدعلی مدرس تبریزی، خیام، تهران، 1352، ج 6، ص 1362.

[5]. مشهور به محدث بحرانی و صاحب الحدائق.

[6]. به نقل از پایگاه اطلاع رسانی «لبیک» به آدرس:labbayk.com.

[7]. مرحوم نراقی(ره) از اجلای علمای شیعه در قرن سیزدهم می‌باشند.

[8]. فوائد الرضویة،شیخ عباس قمی، بوستان کتاب، قم، 1385، ص 85.

[9]. ابومحمدباقر محسن، مشهور به سید محسن امین، از علما و فقهای شیعه در قرن چهاردهم.

[10]. اعیان الشیعة، سید محسن امین، دارالتعارف، بیروت، ج13، ص 184.

[11]. به نقل از لباب الالقاب: ایشان سیصد جلد کتاب و رساله تألیف نموده که تعداد زیادی از آنها را قبل از بلوغ نگاشته است.

[12]. کتابی گرانسنگ در علوم مختلف چون عرفان، فقه، حديث، تفسير، لغت، هيئت، نجوم، رياضى، طب، اعداد و اوفاق، جفر و…

[13]. بيانات مقام معظم رهبری(حفظه الله) در ديدار با دست اندركاران كنگره بزرگداشت ملا محمدمهدى و ملا احمد نراقى، 28/7/1376.

[14]. انيس الموحدين، ملا محمدمهدی نراقی، انتشارات الزهرا(علیها السلام)، تهران، 1369، ص14.

[15]. معراج السعاده، ملا احمد نراقی، نشر هجرت، قم، 1377، ص 11.

[16]. کتابی گران‌سنگ در زمینه فقه استدلالی که مورد توجه علما بوده و علاوه بر نوآوری‌های فقهی، در مباحث اصولی نیز از قبیل شهرت فتوایی، تعارض اخبار، استصحاب و...ابداعات و نوآوری‌هایی را مرقوم داشته‌اند. این کتاب توسط مؤسسه آل البیت قم در سال 1415ق چاپ شده است.

 [17]. به نقل از استاد گرامى، آقاى سيد عبد العزيز طباطبايى،از قول نوه مرحوم سيد كاظم يزدى.

[18]. توبه /122.

[19]. بحار الأنوار، محمد باقر‏مجلسى‏، موسسه الوفا، بیروت، 1403ق،ج ‏58، ص 125.

[20]ر.ک: معراج السعاده، ملا احمد نراقی، انتشارات طوبای محبت، قم، 1389، ابتدای کتاب.

[21].دیوان ملک الشعرای بهار.

[22]الكافي، کلینی، دار الكتب الإسلامية، تهران، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 1، ص27.

[23]. اندیشه‌های سیاسی محقق نراقی، محمد صادق مزینانی، دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، قم، 1381ص 65

[24]معراج السعادة، مقدمه، ص: 25

[25]. مقدمه مستند الشيعة، ص 20.

[26]. هنری مارتین در شهر ترورو از شهرهای ایالت کارن وال، واقع در جنوب غربی انگلیس متولد شد و یکی از قوی‌ترین و معروف‌ترین مبلغان مسیحی بود که در ایران به پادری شهرت یافت.

[27]. کتاب عهد جدید شامل اناجیل اربعه (متی، مرقس، لوقا و یوحنا) و 23 کتاب دیگر می‌باشد.اطلاعات بیش‌تر: www.maseeh.ir.

[28]. ر.ک: حیات سیاسی و فرهنگی ملا احمد نراقی، سید نادر علوی، مجموعه مقالات کنگره تخصصی فاضلین نراقی، دانشگاه آزاد اسلامی نراق، 1385ش.

[29]. خزائن،ملا احمد نراقی،كنگره بزرگداشت محققان نراقى‏، قم، 1380ش، ص 152.

[30]همان، ص33.

 [31]مباحث ترمودینامیک و حرکت های دورانی.

[32] مجمع البحرین، طريحي، فخر الدين بن محمد، انتشارات مرتضوى‏، تهران، 1375 ش، ج4، ص78.

[33] من لا يحضره الفقيه، ابن بابويه، محمد بن على‏، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم ، 1413 ق‏ ، ج‏2، ص 610.

[34] نطق معروف آیت الله سید حسن مدرس.

[35] جنگ ایران و روس و نقش علم، علی اکبر ذاکری، مجله حوزه، آذر و اسفند 1380، شماره 107.

[36]. زندگینامه استاد الفقهاء شیخ انصاری، ضیاء الدین سبط شیخ، کنگره شیخ انصاری، تهران، 1373 ش، ص 59.

[37]. محقق نراقی و مسئله ولایت فقیه، یعقوب علی برجی، مجله فرهنگ جهاد، پاییز 1385، شماره 45.

منبع: ماهنامه اطلاع رساني، پژوهشي، آموزشي مبلغان شماره 198.

https://www.welayatnet.com/fa/book/100083